به گزارش فولادنامه؛ چند سالی است که وقتی صحبت از «فولاد آینده» به میان می‌آید، ذهن‌ها بی‌درنگ به سمت هیدروژن سبز، کوره‌های احیای مستقیم و مکانیزم‌های مرزی کربن پرواز می‌کند. این تصویر درست است، اما تمام تصویر نیست. در همین روزهای مرداد ۱۴۰۵، جبهه دیگری از تحول در صنعت فولاد جهانی گشوده شده که کمتر زیر نور رسانه‌هاست: مسابقه‌ای آرام اما جدی برای تصاحب زیرساخت هوش مصنوعی در دل کارخانه‌های فولادسازی.

آرسلورمیتال و مایکروسافت؛ کوره‌ای که با ابر گفت‌وگو می‌کند

سوم آگوست، آرسلورمیتال -بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد جهان خارج از چین- از گسترش همکاری خود با مایکروسافت خبر داد. بر اساس این توافق، پلتفرم ابری Azure به ستون فقرات دیجیتال این غول فولادی در ۶۰ کشور تبدیل می‌شود و ابزارهایی مانند Fabric، Purview و Foundry برای یکپارچه‌سازی داده‌ها و استقرار هوش مصنوعی در مقیاس جهانی به کار گرفته خواهند شد. نیک پوری، مدیر ارشد اطلاعات آرسلورمیتال، هدف را به‌روشنی بیان کرده: کارایی در مقیاس، تصمیم‌گیری سریع‌تر و هوشمندتر، و قرار گرفتن در خط مقدم تحول دیجیتال صنعت فولاد جهانی. از سوی مایکروسافت هم تأکید شده که آرسلورمیتال دیگر صرفاً هوش مصنوعی را به فرایندهای موجود اضافه نمی‌کند، بلکه کسب‌وکار خود را از پایه حول آن بازسازی می‌کند.

این خبر به‌تنهایی شاید یک قرارداد فناوری معمولی به نظر برسد. اما وقتی کنار رویدادهای مشابه در ژاپن قرار می‌گیرد، الگویی بزرگ‌تر آشکار می‌شود.

ژاپن و رؤیای «هوش مصنوعی حاکمیتی» برای کارخانه

در هفته‌های اخیر، کوبه استیل و جی‌اف‌ای استیل -دو غول فولادی ژاپن- هر یک در ابتکار نوترا (Noetra)، استارتاپی برای توسعه یک مدل بنیادین چندوجهی بومی، سرمایه‌گذاری کرده‌اند. هدف این پروژه که با پشتیبانی وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن (متی) و سازمان نِدو دنبال می‌شود، ساخت هوشی است که بتواند تصویر، صدا، ویدئو و داده حسگرها را همزمان پردازش کند؛ فناوری‌ای که از آن با عنوان «هوش مصنوعی فیزیکی» یاد می‌شود و قرار است ربات‌ها و تجهیزات صنعتی را قادر سازد در دنیای واقعی و در کوره‌ها و خطوط تولید، تصمیم مستقل بگیرند. نکته‌ای که این پروژه را از یک همکاری فناوری ساده متمایز می‌کند، انگیزه پشت آن است: دولت ژاپن نگران وابستگی صنایع حیاتی‌اش به زیرساخت هوش مصنوعی خارجی است و می‌خواهد داده‌های حساس صنعتی روی سامانه‌ای بومی و تحت کنترل داخلی پردازش شود.

این دو حرکت -یکی در اروپا با تکیه بر غول‌های فناوری آمریکایی، دیگری در ژاپن با تأکید بر حاکمیت داده- نشان می‌دهد صنعت فولاد جهانی همزمان از دو مسیر متفاوت به سمت هوشمندسازی می‌رود. در همین حال، در کنار این خبرها، نمونه‌های کوچک‌تری هم از ورود منطق نوآوری استارتاپی به این صنعت سنتی دیده می‌شود؛ از جمله شرکت‌های نوپایی که با تکیه بر هوش مصنوعی، رؤیای کارخانه‌های فولادسازی خودران و کم‌نیروی انسانی را دنبال می‌کنند.

دو جبهه موازی، نه یک جبهه

نکته مهم این است که این موج دیجیتالی، جایگزین موج سبزسازی نیست، بلکه در کنار آن پیش می‌رود. درست در همان بازه‌ای که آرسلورمیتال از قرارداد Azure خبر می‌داد، هایدنوم استیل اسپانیا هم اعلام کرد ۱۵۰ میلیون یورو سرمایه‌گذاری تازه برای ساخت نخستین مجتمع فولاد سبز شبه‌جزیره ایبری در پوئرتویانو دریافت کرده است؛ طرحی که بر پایه احیای مستقیم آهن با هیدروژن سبز و کوره قوس الکتریکی بنا شده. این همزمانی به‌خوبی نشان می‌دهد صنعت فولاد امروز روی دو ریل حرکت می‌کند: یکی کاهش کربن از طریق سوخت و انرژی، دیگری افزایش بهره‌وری و دقت از طریق داده و الگوریتم. کارخانه‌ای که هم انرژی پاک تولید کند و هم با هوش مصنوعی مصرف انرژی، کیفیت محصول و توقفات غیرمنتظره را بهینه کند، برنده واقعی این دهه خواهد بود.

درسی برای فولاد ایران

صنعت فولاد ایران، به‌واسطه اتکای گسترده به مسیر احیای مستقیم گازی به‌جای کوره بلند زغالی، از نظر شدت انتشار کربن به ازای هر تن فولاد، پیشاپیش در موقعیت نسبتاً مساعدتری نسبت به بسیاری از رقبای سنتی جهانی قرار دارد. اما همین کارخانه‌ها، از منظر لایه‌ای که این گزارش به آن پرداخت، در سنجه دیگری عقب‌اند: میزان بهره‌گیری از داده صنعتی، حسگرهای هوشمند و تصمیم‌یاری الگوریتمی در خط تولید. تجربه ژاپن نشان می‌دهد ورود به این لایه لزوماً به معنای وابستگی به ابرهای غربی نیست؛ می‌توان با سرمایه‌گذاری مشترک صنعت و نهاد حاکمیتی، زیرساخت داده‌ای بومی ساخت. برای فولادسازان بزرگ ایران که هم با محدودیت دسترسی به پلتفرم‌های جهانی روبه‌رویند و هم با فشار هزینه انرژی و نیاز به افزایش بهره‌وری، الگوی «هوش مصنوعی حاکمیتی و صنعت‌محور» ژاپنی می‌تواند مسیری واقع‌بینانه‌تر از تکیه صرف بر واردات فناوری غربی باشد؛ هرچند ساخت چنین زیرساختی، سرمایه‌گذاری بلندمدت و همکاری میان‌بخشی گسترده‌ای می‌طلبد که هنوز در دستور کار جدی صنعت فولاد کشور قرار نگرفته است.