به گزارش فولادنامه؛ رادار این هفته فقط یک نقطه دارد. نه ده نقطه، نه پنج منطقه جغرافیایی. یک نقطه — اما آنقدر پُر و سنگین که نمی‌شود از کنارش رد شد: صنعت فولاد ایران.

در کمتر از سه ماه، این صنعت از یک داستان موفقیت منطقه‌ای — تولید ۳۲ میلیون تن فولاد خام، رتبه دهم جهان، صادرات رو به رشد — به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های صنعتی‌اش تبدیل شد. این گزارش می‌خواهد آن نقطه را با دقت بخواند.

◉ اول: چه اتفاقی افتاد؟

ضربه اول — ۲۷ مارس ۲۰۲۶

آن روز، خبری از اصفهان رسید که در هر اتاق معاملاتی فولاد در استانبول، دوبی و سنگاپور لرزه انداخت: حملات نظامی آمریکا-اسرائیل به استان اصفهان، دو ستون اصلی فولاد ایران را هدف گرفته بود.

فولاد مبارکه — بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد تخت ایران، با ظرفیت بیش از ۸ میلیون تن آهن اسفنجی و نزدیک به ۷ میلیون تن ورق گرم در سال — و فولاد خوزستان — با ظرفیت ۳.۶ تا ۳.۸ میلیون تن فولاد خام و یکی از اصلی‌ترین صادرکنندگان اسلب و بیلت منطقه — هر دو زیر حمله رفتند.

در اولین گزارش‌ها، صحبت از آسیب به نیروگاه برق مبارکه و بخشی از خط تولید فولاد آلیاژی بود. اما ابعاد واقعی آسیب هنوز روشن نبود.

ضربه دوم — ۳ آوریل ۲۰۲۶

یک هفته بعد، مبارکه خودش پرده را کنار زد. شرکت در بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد که تمام عملیاتش متوقف شده است. نه کاهش تولید، نه توقف موقت — تعطیلی کامل. عبارتی که در بیانیه به‌کار رفت این بود: «ادامه فعالیت ممکن نیست.»

شرکت توضیح داد که «تخریب اساسی» به واحدهای تولیدی وارد شده و همه خطوط عملیاتی از کار افتاده‌اند. کارکنان دستور گرفتند تا اطلاع ثانوی به کارخانه باز نگردند — شرکت از «حفاظت از سرمایه انسانی به عنوان مهم‌ترین دارایی سازمان» نام برد.

◉ دوم: خسارت واقعی چقدر است؟

اعداد وقتی کنار هم می‌نشینند، تازه سنگینی ماجرا مشخص می‌شود.

روزنامه اعتماد در اواخر آوریل گزارش داد که حدود ۱۰ میلیون تن از ظرفیت تولید سالانه ایران از مدار خارج شده — رقمی معادل ۲۵ تا ۳۰ درصد از کل تولید فولاد کشور. این خروج ناگهانی ظرفیت بلافاصله ساخت‌وساز، خودروسازی و زیرساخت را تحت فشار قرار داد.

برای درک اهمیت این عدد، کافی است بدانیم مبارکه به‌تنهایی تأمین‌کننده عمده ورق گرم و سرد ایران بود. هر کارخانه‌ای که در ایران از ورق تخت استفاده می‌کند — از خودروسازها گرفته تا لوازم خانگی و مخازن صنعتی — ناگهان با کمبود مواجه شد.

دولت سریع واکنش نشان داد. اداره توسعه تجارت ایران صادرات اسلب، ورق گرم، ورق سرد، ورق قلع‌اندود و سایر محصولات تخت فولادی را تحت ۶۶ کد تعرفه‌ای تا پایان می ۲۰۲۶ ممنوع کرد.

این ممنوعیت یک تصمیم سیاسی بود که یک واقعیت اقتصادی را اعتراف می‌کرد: عرضه داخلی کافی نیست و بازار خارجی باید صبر کند.

◉ سوم: نبرد رتبه‌بندی — ایران در خطر سقوط از جمع ده‌تایی‌ها

در ۲۹ آوریل، یک اتفاق کم‌سروصداتر افتاد که برای بلندمدت صنعت فولاد ایران به اندازه خسارت فیزیکی اهمیت دارد.

انجمن جهانی فولاد (worldsteel) اعلام کرده بود که در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶، ویتنام با ۶.۴ میلیون تن تولید، به جایگاه دهم رسیده و ایران را از لیست ده کشور برتر خارج کرده.

مهدی محمدی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد آلیاژی ایران، با این داده مخالفت کرد. او توضیح داد که تفاوت تقویم ایرانی و میلادی در محاسبات worldsteel لحاظ نشده و طبق داده‌های داخلی، تولید فولاد خام ایران در فصل آخر سال ۱۴۰۴ — که معادل سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ است — به ۷.۲۶ میلیون تن رسیده؛ یعنی ۸۶۰ هزار تن بالاتر از ویتنام. ایران همچنان دهم جهان است، پشت برزیل با ۸.۱ میلیون تن.

اما پشت این اختلاف حساب‌وکتاب، یک هشدار جدی نهفته است که محمدی خودش هم به آن اشاره کرد: ویتنام در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ رشد ۱۰ درصدی تولید داشته. اگر ایران نتواند عرضه پایدار برق و گاز را تضمین کند، در ماه‌های آینده ویتنام از ایران پیشی می‌گیرد.

◉ چهارم: زخم قدیمی‌تر از جنگ

اما این گزارش اگر بخواهد صادقانه باشد، باید یک قدم عقب برود.

وقتی دکتر محمدی گفت که ایران باید تولیدکنندگان فولادش را از محدودیت‌های مصرف برق و گاز معاف کند، داشت از یک مشکل مزمن حرف می‌زد که سال‌هاست این صنعت را آزار می‌دهد.

نرخ بهره‌برداری از ظرفیت فولادسازی ایران، حتی قبل از حملات، فقط ۶۳ درصد بود.

این عدد را با این جمله کنار بگذارید: تولید فولاد خام ایران در سال ۲۰۲۴ از ۳۲ میلیون تن عبور کرده بود. یعنی ظرفیت نصب‌شده ایران بالاتر از ۵۰ میلیون تن در سال است — اما صنعت فقط روی دو سوم آن کار می‌کرده.

چرا؟ چون کوره‌ای که برق ندارد، روشن نمی‌شود. کوره‌ای که گاز ندارد، حرارت نمی‌گیرد. قطعی‌های مکرر برق و محدودیت‌های گاز در فصل‌های پیک مصرف، سال‌هاست ریتم تولید ایران را ناموزون کرده‌اند. این مشکلی نیست که جنگ ساخته باشد — جنگ فقط آن را به اوج رساند.

◉ پنجم: ایران صادرکننده — چه داشتیم؟

برای فهمیدن اهمیت این بحران در ابعاد منطقه‌ای، باید ببینیم ایران قبل از این وضعیت کجا ایستاده بود.

در یازده ماه اول سال ۱۴۰۲ شمسی، کل صادرات فولاد ایران به ۱۰.۲۶ میلیون تن رسیده بود — رشدی ۷.۶ درصدی نسبت به سال قبل. صادرات محصولات تمام‌شده ۱۷.۴ درصد رشد کرده بود و صادرات اسلب به تنهایی ۲۹.۷ درصد جهش داشت.

کشورهای ASEAN در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۳.۹ میلیون تن آهن و فولاد از ایران و خاورمیانه وارد می‌کردند. این جریان حالا قطع شده — و در منطقه آسیای جنوب‌شرقی، فروشندگان دیگری داریم می‌آیند جای خالی ایران را پر می‌کنند.

◉ ششم: رادار آینده — چه می‌بینیم؟

صنعت فولاد ایران با سه سوال اساسی روبروست که جواب‌هایشان در ماه‌های آینده روشن می‌شود:

یک — بازسازی چقدر طول می‌کشد؟ SteelOrbis در گزارش آوریل خود نوشت که برخی تأسیسات آسیب‌دیده منطقه ممکن است «در هفته آینده به تدریج به عملیات بازگردند»، اما تأکید کرد که «ابعاد آسیب در مبارکه و خوزستان نشان‌دهنده دوره بهبودی طولانی‌تری نسبت به سایر تأسیسات است.» برای یک کمپلکس صنعتی در اندازه مبارکه، «بازسازی کامل» می‌تواند ماه‌ها طول بکشد — نه هفته‌ها.

دو — آیا ممنوعیت صادرات ادامه می‌یابد؟ ممنوعیت رسمی تا پایان مه اعلام شده بود. اما اگر تولید داخلی هنوز به سطح عادی برنگشته، فشار برای تمدید آن ادامه خواهد داشت. هر ماهی که ایران صادرات نمی‌کند، بازارهایش را به رقیبان می‌بخشد.

سه — مشکل انرژی چطور حل می‌شود؟ این اساسی‌ترین سوال است. درخواست معافیت فولادسازان از محدودیت‌های برق و گاز نشان می‌دهد که جامعه فولاد ایران می‌داند مشکل ریشه‌ای‌تر از آسیب فیزیکی است. بدون حل این معضل، حتی اگر مبارکه فردا تعمیر شود، صنعت روی همان ۶۳ درصد ظرفیت ادامه خواهد داد.

جمع‌بندی رادار

از نظر تولید، ایران در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۲ میلیون تن فولاد خام داشت — حالا ۲۵ تا ۳۰ درصد از این ظرفیت از مدار خارج شده. در رتبه‌بندی جهانی، جایگاه دهم کشور در معرض تهدید ویتنام است. صادراتی که در یازده ماه به ۱۰.۲۶ میلیون تن رسیده بود، با ممنوعیت محصولات تخت متوقف شد. نرخ بهره‌برداری که پیش از بحران هم ۶۳ درصد بود، اکنون نامعلوم است. و بازار صادراتی آسیای جنوب‌شرقی — با جریان سالانه ۳.۹ میلیون تن — عملاً قطع شده است.

صنعت فولاد ایران از بحران‌های قبلی هم گذر کرده: از تحریم‌های چندلایه گرفته تا نوسانات شدید ارزی و کمبود قطعات. اما این بار ترکیب سه عامل هم‌زمان — آسیب فیزیکی به قلب صنعت، بحران انرژی ساختاری، و فشار رقابتی ویتنام — سخت‌تر از همیشه است.

رادار این هفته یک جمله ساده می‌خواند: برای صنعت فولاد ایران، بازسازی فقط یعنی ساختن دوباره آنچه بود. اما بازگشت واقعی یعنی ساختن چیزی بهتر از آنچه بود — با برق مطمئن، با ظرفیت کامل، و با بازارهای صادراتی که حالا باید دوباره فتح شوند