به گزارش فولادنامه؛ بازار آهن آلات و فولاد کشور به ویژه در بخش صادراتی در شرایطی وارد مرحله‌ای تازه شده که مجموعه‌ای از تحولات داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی در کنار یکدیگر، نشانه‌هایی از تغییر رویکرد سیاست‌گذاران را آشکار کرده‌اند. اظهارات اخیر مسئولان حوزه صنعت و تجارت، اصلاح نظام تعرفه‌ای عراق به‌عنوان مهم‌ترین بازار صادراتی فولاد ایران و همچنین گزارش تازه انجمن جهانی فولاد درباره افت تولید ایران، همگی قطعات یک پازل بزرگ‌تر هستند؛ پازلی که از حرکت تدریجی سیاست صنعتی کشور به سمت تکمیل زنجیره ارزش و فاصله گرفتن از صادرات مواد اولیه و محصولات میانی حکایت دارد. اگر این نشانه‌ها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، می‌توان دریافت که آینده صادرات فولاد بیش از هر زمان دیگری به نحوه عرضه محصولات نهایی، توسعه بازارهای هدف و بازآرایی زنجیره تأمین وابسته خواهد بود.
زنجیره ارزش؛ مسیری که دیگر قابل چشم‌پوشی نیست
سال‌هاست میان تولیدکنندگان شمش و فعالان بخش نورد درباره اولویت صادراتی کشور اختلاف‌نظر وجود دارد. گروهی صادرات شمش را به‌دلیل سهولت فروش و نقدشوندگی بیشتر، گزینه‌ای اقتصادی می‌دانند و گروه دیگر معتقدند ارزش واقعی صنعت فولاد زمانی محقق می‌شود که محصولات نهایی سهم بیشتری از صادرات داشته باشند. اکنون به نظر می‌رسد سیاست‌گذار نیز به‌تدریج به سمت دیدگاه دوم متمایل شده است.
اظهارات اخیر نایب‌رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس را می‌توان نشانه‌ای روشن از این تغییر نگاه دانست. تأکید بر اینکه صادرات شمش نوعی خام‌فروشی محسوب می‌شود و باید زنجیره ارزش تا تولید محصولات نهایی تکمیل شود، صرفاً یک موضع‌گیری مقطعی نیست؛ بلکه بازتاب سیاستی است که در صورت اجرا می‌تواند ساختار صادرات فولاد ایران را دگرگون کند. در چنین شرایطی، صادرات میلگرد، تیرآهن، ورق و سایر محصولات نهایی نه‌تنها ارزش افزوده بیشتری برای اقتصاد کشور ایجاد می‌کند، بلکه اشتغال گسترده‌تری نیز به همراه خواهد داشت.
این تغییر رویکرد می‌تواند حتی بر روند قیمت آهن آلات در بازار داخلی نیز اثرگذار باشد. هرچه سهم محصولات نهایی در سبد تولید و صادرات افزایش یابد، نحوه توزیع مواد اولیه، برنامه‌ریزی کارخانه‌ها و سیاست‌های عرضه نیز تغییر خواهد کرد؛ موضوعی که در نهایت می‌تواند رفتار بازار داخلی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
عراق؛ زنگ هشداری که فراتر از یک تعرفه است
در نگاه نخست، تعرفه ۱۳۰ دلاری عراق بر واردات میلگرد ایران را شاید بسیاری مهمترین مولفه در این زمینه دانند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد موضوع تنها به افزایش هزینه واردات یک محصول محدود نمی‌شود. دبیرکل اتاق مشترک ایران و عراق تأکید کرده است که برخلاف برخی برداشت‌ها، دولت عراق تعرفه‌ها را به‌صورت گسترده افزایش نداده، بلکه نظام طبقه‌بندی کالاها را اصلاح کرده و امکان اظهار خلاف واقع را از میان برده است. به بیان دیگر، بغداد در حال واقعی‌سازی نظام گمرکی خود است؛ اقدامی که علاوه بر افزایش درآمدهای دولت، مسیر سوءاستفاده‌های گذشته را نیز محدود می‌کند. این تحول از یک منظر برای صادرکنندگان ایرانی پیام مهمی دارد؛ بازار عراق دیگر همان بازار ساده و کم‌هزینه سال‌های گذشته نخواهد بود. بنابراین رقابت در این بازار بیش از گذشته به کیفیت، ارزش افزوده، تنوع محصول و قدرت برند وابسته خواهد شد.
همزمان نباید فراموش کرد که عراق تنها مقصد صادراتی فولاد ایران نیست. کشورهای منطقه از جمله افغانستان، پاکستان، ارمنستان و حتی برخی بازارهای آسیای مرکزی همچنان ظرفیت بالایی برای جذب محصولات نهایی فولادی دارند. به همین‌دلیل اگر سیاست تکمیل زنجیره ارزش به‌صورت جدی دنبال شود، وابستگی صادرات ایران به یک بازار خاص نیز کاهش خواهد یافت. در چنین فضایی، تولیدکنندگان بزرگ ناچار خواهند شد ترکیب محصولات خود را بازنگری کنند. این تغییر می‌تواند حتی بر روند قیمت ورق سیاه در بازار داخلی نیز اثرگذار باشد؛ زیرا تغییر الگوی تولید میان محصولات میانی و نهایی، تعادل عرضه در بخش‌های مختلف زنجیره فولاد را نیز دستخوش تغییر خواهد کرد.
افت تولید؛ فرصتی برای بازنگری در مدل صادرات
همزمان با این تحولات، تازه‌ترین گزارش انجمن جهانی فولاد نیز تصویر متفاوتی از وضعیت تولید ایران ارائه می‌دهد. کاهش ۲۸ درصدی تولید فولاد خام و خروج ایران از جمع ۱۰ تولیدکننده برتر جهان، صرفاً یک آمار تولید نیست؛ بلکه هشداری درباره آسیب‌پذیری ساختار فعلی صنعت فولاد محسوب می‌شود. بخش مهمی از این افت تولید به محدودیت‌های ناشی از جنگ و خروج برخی واحدهای بزرگ فولادی از مدار تولید مربوط می‌شود، اما پیام پنهان این آمار، ضرورت استفاده بهینه‌تر از ظرفیت‌های موجود است. زمانی که امکان افزایش سریع حجم تولید وجود ندارد، طبیعی است که افزایش ارزش صادرات از طریق فروش محصولات نهایی اهمیت بیشتری پیدا کند.

در واقع اگر تولید کاهش یافته باشد اما سهم کالاهای با ارزش افزوده بالاتر افزایش یابد، بخشی از افت درآمدهای صادراتی قابل جبران خواهد بود. این همان نقطه‌ای است که سیاست‌های جدید مجلس، تغییرات بازار عراق و گزارش انجمن جهانی فولاد به یکدیگر متصل می‌شوند. از سوی‌دیگر، توسعه صادرات محصولات نهایی مستلزم اصلاح زنجیره تأمین، سرمایه‌گذاری در صنایع پایین‌دستی، بهبود کیفیت تولید و ارتقای استانداردهای صادراتی است؛ موضوعی که بدون برنامه‌ریزی میان‌مدت امکان تحقق نخواهد داشت.
بازار فولاد در آستانه تغییر قواعد بازی
اگر مجموعه رخدادهای اخیر را کنار یکدیگر قرار دهیم، تصویر نسبتاً روشنی از آینده بازار فولاد ایران شکل می‌گیرد. از یک سو سیاست‌گذار به دنبال کاهش خام‌فروشی و توسعه صادرات محصولات نهایی است، از سوی‌دیگر بازارهای صادراتی نیز با اصلاح ساختارهای تعرفه‌ای، تولیدکنندگان را به سمت رقابت واقعی‌تر سوق می‌دهند و همزمان افت تولید داخلی نیز ضرورت بهره‌وری بیشتر از هر تن فولاد تولیدی را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، موفقیت صنعت فولاد دیگر صرفاً به میزان تولید وابسته نخواهد بود، بلکه کیفیت زنجیره ارزش، تنوع محصولات صادراتی، مدیریت بازارهای هدف و انعطاف در برابر تغییرات منطقه‌ای تعیین‌کننده خواهند بود. شاید بتوان گفت تعرفه عراق، کاهش تولید ایران و مواضع جدید سیاست‌گذاران، سه رویداد مستقل نیستند؛ بلکه سه نشانه از آغاز دوره‌ای تازه در صنعت فولاد کشور به شمار می‌روند.
اگر این مسیر با اصلاح سیاست‌های صادراتی، حمایت از صنایع پایین‌دستی و توسعه بازارهای جدید همراه شود، می‌توان انتظار داشت که صنعت فولاد ایران به جای رقابت بر سر حجم صادرات شمش، بر صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر تمرکز کند؛ تغییری که در بلندمدت حتی می‌تواند بر روند قیمت میلگرد، سایر مقاطع فولادی و ساختار کلی بازار آهن آلات نیز اثرگذار باشد و قواعد بازی این صنعت را وارد مرحله‌ای تازه کند.

منبع: آهن آنلاین